Bonservis kelimesi nereden gelir?
Bonservis, Fransızca bon service sözünden gelir. Türk Dil Kurumu kelimeyi “çalıştığı yerden ayrılırken görevini iyi yaptığını belirtmek amacıyla birine verilen belge” diye tanımlar; sözlükte kelimenin yalnız bu genel anlamı yer alır.[1] Futbolda sözcük bu belge anlamından ayrılır; genellikle sözleşmesi süren oyuncunun eski kulübünden ayrılabilmesi için gereken onayı ve bu onay karşılığında ödenen bedeli birlikte anlatmak için kullanılır. Bu futbol kullanımı ne sözlükte ne de mevzuatta tanımlanır; mevzuattaki karşılığı aşağıda anlatılan transfer tazminatıdır.
Futbolda bonservis ne anlama gelir?
TFF’nin Profesyonel Futbolcuların Statüsü ve Transferleri Talimatı’nda “bonservis” sözcüğü geçmez; bu ödemeye karşılık gelen terim “transfer tazminatı”dır. Talimata göre transfer tazminatı, sözleşme ihlalinden kaynaklanan tazminatlardan farklı olarak, sözleşmenin karşılıklı sona erdirilmesi ve futbolcunun transferinin sağlanması karşılığında yeni kulübün eski kulübe ödediği ya da ödemeyi taahhüt ettiği tazminattır.[2]
Talimat transferi daha geniş tanımlar: futbolcunun ilk kez profesyonel sözleşme imzalaması, mevcut kulübünden başka bir kulüple sözleşme imzalaması ya da geçici olarak kulüp değiştirmesi.[2] Bu yüzden her transferde bonservis bedeli doğmaz.
Bonservis bedelini kim belirler?
Bedeli kulüpler belirler; tutar, eski kulübün sözleşmeyi sona erdirmeyi kabul ettiği anlaşmanın parçasıdır.[2] Talimat transfer tazminatı için bir tarife ya da hesap yöntemi öngörmez. Yetiştirme tazminatında durum farklıdır: TFF kulüpleri yetiştirme yatırımlarına göre dört kategoriye ayırır, her yıl kategorileri ve bu kategorilerin sezonluk yetiştirme tazminatı miktarlarını ilan eder; tutarın kulüplerin rızasıyla belirlenmesi esastır, uyuşmazlıklara ise yalnız Uyuşmazlık Çözüm Kurulu bakar.[2]
Kulüplerin serbestçe anlaştığı bedelin de sınırları vardır. Karşılıklı sona erdirme sözleşmesinin kayda işlenmesi için TFF’ye dijital olarak sunulması zorunludur.[2] Hiçbir kulüp ya da futbolcu, oyuncunun gelecekteki transferinde ödenecek tazminatın tamamı ya da bir kısmı üzerinde üçüncü kişilere hak tanıyan bir sözleşme yapamaz; transfer tazminatı üçüncü kişilere devredilemez.[2] Uluslararası transferlerde FIFA, kulüplerin bedelin türünü ve taksitlerini Transfer Eşleştirme Sistemi’ne (TMS) girmesini ister.[3]
Bonservis bedelini kim öder, nasıl kayda girer?
Bedeli yeni kulüp eski kulübe öder.[2] Kulüpler arasında imzalanan transfer sözleşmesinin TFF’ye sunulması zorunludur. Aynı ligdeki iki kulüp arasındaki transfer sözleşmesinde koşullu ödemeler; bir kulübün şampiyonluğu, lig sıralaması, üst lige çıkması ya da küme düşmesi gibi sportif performans koşullarına veya diğer kulüplerin performansına bağlanamaz.[2] Bu maddedeki yükümlülükler (sözleşmeyi TFF’ye sunma, koşullu ödeme yasakları) ihlal edilirse ya da TFF’ye sunulmayan başka bir transfer sözleşmesi tespit edilirse kulüplerin her birine ihlale konu tutarın yarısı kadar para cezası verilir; aynı sezondaki ilk tekrarda ayrıca 1 dönem transfer yasağı, sonraki tekrarlarda 3 puan silme cezası eklenir.[2]
Görüşme aşamasında da kural vardır. TFF talimatına göre sözleşmesi devam eden bir oyuncuyla anlaşmak isteyen kulüp, görüşmelere başlamadan önce oyuncunun kulübünden yazılı izin almak zorundadır.[2] FIFA kurallarında ise yeni kulüp görüşmeye başlamadan önce oyuncunun kulübünü yazılı olarak bilgilendirmelidir.[3]
Bonservissiz (serbest) oyuncu ne demek?
Bu sayfada “serbest oyuncu”, kulübüyle sözleşmesi sona ermiş profesyonel oyuncuyu anlatır; “serbest oyuncu” da “bonservis” gibi mevzuatta tanımlı bir terim değildir. FIFA kurallarına göre oyuncu, sözleşmesi sona ermişse ya da altı ay içinde sona erecekse başka bir kulüple sözleşme imzalamakta serbesttir.[3] TFF talimatı ise sözleşmesi devam eden her oyuncu için, bitimine kaç ay kaldığına bakmaksızın, görüşmeye başlamadan önce kulübünün yazılı iznini şart koşar; uluslararası transferlerde FIFA düzenlemeleri esas alınır.[2] Sözleşmesi bitmiş oyuncu için eski kulübe transfer tazminatı ödenmez.[2] Bu, kulüplerin hiçbir ödeme yapmayacağı anlamına gelmez. FIFA kurallarında yetiştirme tazminatı, oyuncunun ilk kez profesyonel olarak tescil edilmesinde ve 23. yaş gününün bulunduğu takvim yılının sonuna kadar farklı ülke federasyonlarına bağlı kulüpler arasında yapılan transferlerde doğar; transferin sözleşme süresi içinde ya da sonunda yapılması bu yükümlülüğü değiştirmez.[3] TFF talimatı da ulusal transferlerde yetiştirme tazminatını kural olarak 23 yaşın doldurulmasına kadar öngörür.[2]
Yetiştirme tazminatının da sınırları vardır. Sözleşmeyi kulüp haksız yere feshetmişse ya da futbolcu haklı nedenle feshetmişse o kulüp yetiştirme tazminatına hak kazanamaz.[2]
Serbest kalma bedeli (buy-out) bonservisle aynı mı?
Tam olarak aynı kavram değildir; FIFA metinlerinde serbest kalma bedeli, transfer tazminatının türlerinden biri olarak sayılır. FIFA, uluslararası transferde Transfer Eşleştirme Sistemi’ne girilecek ödeme türlerini dört başlıkta sayar: sabit transfer bedeli, serbest kalma (release / buy-out) bedeli, koşullu transfer bedeli ve sonraki satıştan pay (sell-on).[3] FIFA Takas Odası açıklama notları da aynı üye federasyona bağlı kulüpler arasındaki (ulusal) transferlerde transfer tazminatını “serbest kalma/buy-out bedeli, sabit bedeller, koşullu bedeller ve/veya sonraki satıştan pay” diye tarif eder.[7]
Fark, bedelin hangi sözleşmede yer aldığındadır. Serbest kalma maddesi (release clause), FIFA’nın uluslararası transfer rehberinde süre, ücret ve primlerle birlikte oyuncu sözleşmesinin konuları arasında sayılır;[7] sabit transfer bedeli ise kulüpler arasında imzalanan ve TFF’ye sunulması zorunlu olan transfer sözleşmesinde yer alır.[2]
Yürürlükteki FIFA kurallarında sözleşmeyi haklı neden olmadan sona erdirmenin tazminatı, sözleşmede aksi öngörülmedikçe müspet zarar ilkesine göre hesaplanır;[3] 1 Ocak 2027’de yürürlüğe girecek talimat bu maddeye (md. 17/1) sözleşmedeki önceden belirlenmiş tazminat (liquidated damages) maddelerine ilişkin kurallar ekliyor.[8] TFF talimatında serbest kalma bedeline ilişkin ayrı bir hüküm yoktur.[2]
Bosman kararı bonservisi nasıl değiştirdi?
Avrupa Toplulukları Adalet Divanı 15 Aralık 1995’te, Belçika Futbol Federasyonu (URBSFA) ile futbolcu Jean-Marc Bosman’ın taraf olduğu C-415/93 sayılı davada iki temel hüküm verdi.[4]
- AET Antlaşması’nın 48. maddesi, bir üye devlet vatandaşı profesyonel futbolcunun kulübüyle sözleşmesi sona erdiğinde, başka bir üye devletteki kulübün eski kulübe transfer, yetiştirme ya da gelişim bedeli ödemedikçe onu istihdam edemeyeceğini öngören spor kurallarının uygulanmasına engeldir.[4]
- Aynı madde, kulüplerin müsabakalarda diğer üye devletlerin vatandaşı olan profesyonel oyunculardan yalnız sınırlı sayıda oynatabilmesini öngören kuralların uygulanmasına da engeldir.[4]
Karar, Avrupa Topluluğu üye devletleri arasındaki kulüp değişikliklerine ilişkindir.[4]
Bonservis, yetiştirme tazminatı ve dayanışma payı arasındaki fark nedir?
Transferde konuşulan ödemelerin hepsi bonservis değildir. Aşağıdaki çizelge, sık karıştırılan altı durumu doğuş koşuluna ve dayanağına göre ayırır.
| Kavram | Ne zaman doğar | Kim kime öder | Dayanak |
|---|---|---|---|
| Transfer tazminatı (bonservis bedeli) | Sözleşme sürerken, karşılıklı sona erdirme ve transfer karşılığında | Yeni kulüp eski kulübe | TFF Talimatı md. 2[2] |
| Serbest oyuncu (bonservissiz) | Eski kulübüyle sözleşmesi sona ermiş (sözleşmesinin bitmesine 6 aydan az kalan oyuncu FIFA kurallarına göre yeni kulüple önceden imzalayabilir) | Yeni kulüp eski kulübe transfer tazminatı ödemez; 23 yaşa kadar yetiştirme tazminatı doğabilir | FIFA RSTP md. 18/3[3], TFF Talimatı md. 2/y ve 16/4[2] |
| Sözleşme ihlali tazminatı | Sözleşme haklı neden olmadan sona erdirildiğinde | Zarar gören taraf tazminata hak kazanır; hesap müspet zarar (positive interest) ilkesine göre yapılır | FIFA RSTP md. 17[3] |
| Yetiştirme tazminatı | İlk profesyonel tescilde ve 23 yaşın doldurulduğu takvim yılı sonuna kadarki transferlerde | Yetiştiren kulüp(ler)e ödenir; FIFA kuralları kadın futbolunda uygulanmaz | FIFA RSTP md. 20[3], TFF Talimatı md. 16[2] |
| Dayanışma katkısı | Sözleşme süresi içinde yapılan transferde | Ödenen bedelin yüzde 5’i, oyuncuyu 12–23 yaşları arasında yetiştiren kulüplere dağıtılır | FIFA RSTP md. 21 ve Ek 5[3] |
| Geçici transfer (kiralık) | Finansal koşulları ve süreyi içeren yazılı sözleşmeyle; en az iki tescil dönemi arası, en fazla 1 yıl | Koşullar sözleşmede belirlenir | TFF Talimatı md. 15[2] |
Ulusal transferlerde bir kulüp başka kulüplerden en fazla 6 profesyonel futbolcuyu geçici transferle alabilir ve en fazla 6 futbolcusunu geçici transferle gönderebilir; talimat, kulüpte belirli süre tescilli kalmış genç oyuncular için bu sınıra istisna tanır.[2]
Bonservis kuralları değişiyor mu?
Avrupa Birliği Adalet Divanı 4 Ekim 2024’te futbolcu Lassana Diarra’nın davasında FIFA düzenlemelerinin bazı hükümlerini AB hukukuna aykırı buldu.[5] FIFA bunun üzerine 22 Aralık 2024’te geçici bir düzenleyici çerçeve kabul etti. 1 Ocak 2025’ten beri yürürlükte olan çerçeve “haklı neden” tanımını getirdi, sözleşme ihlali tazminatının müspet zarar ilkesine göre hesaplanmasını öngördü ve yeni kulübün müteselsil sorumluluğunu, oyuncuyu sözleşmeyi ihlale teşvik ettiğinin kanıtlanması şartına bağladı.[5]
FIFA Konseyi Bürosu 10 Haziran 2026’da yeni Oyuncu Statüsü ve Transferleri Talimatı’nı oybirliğiyle onayladı. Talimat 1 Ocak 2027’de yürürlüğe girecek; FIFA’nın tanıtımına göre sözleşme ihlali tazminatı, sportif yaptırımlar, küçük yaştaki oyuncuların sözleşmeleri, müteselsil sorumluluk ve oyuncuların transfer bedellerine katılımı başlıklarında yeni kurallar içeriyor.[6]
