Hat-trick ne demek?
Cambridge Dictionary hat-trick’i, bir oyuncunun aynı maçta üç kez gol atması (özellikle futbolda) ya da birinin bir başarıyı üç kez elde etmesi olarak tanımlar.[1] Sözlüğün örneklerinden biri futboldan (“Fowler makes it a hat trick”), diğeri siyasetten verilir: art arda iki seçim zaferinden sonra üçüncüsünü umut eden bir hükümet.[1] Sözlük kelimenin okunuşunu İngiliz ve Amerikan İngilizcesinde aynı, /ˈhæt ˌtrɪk/ olarak verir.[1] Türk Dil Kurumu’nun Güncel Türkçe Sözlük’ünde “hat-trick” maddesi bulunmaz.[2]
Hat-trick teriminin kökeni nedir?
“The hat trick” ifadesi spor terimi olmadan önce sihirbazlık gösterilerinde, şapkadan tavşan çıkarmak gibi şapkayla yapılan sahne numaralarının adıydı.[3] Wordorigins.org’un aktardığı en eski örnek Boston Morning Post’un 26 Şubat 1840 tarihli sayısındadır; gazete bir müzedeki gösteride yapılan “hat trick”i yılların en becerikli el çabukluğu numarası diye anlatır. İfade 1840’lar ve 1850’ler boyunca İngiltere ve Kuzey Amerika’daki sihirbazlık gösterisi haberlerinde geçer.[3] Spordaki anlamı kriketten gelir. 6–9 Eylül 1858’de Sheffield’daki Hyde Park sahasında All England Eleven adına top atan H. H. Stephenson, Hallam ve Staveley’nin 22 kişilik takımına karşı art arda üç topta üç wicket aldı.[3] Ödül olarak kendisine yeni bir şapka verildi; terim, sihirbazlık ifadesiyle bu şapka ödülü arasındaki kelime oyunundan doğdu.[3]
Anlatımlar şapkanın kimden geldiği konusunda ayrışır. Wordorigins şapkayı takımın verdiğini aktarır; NHL’in tarihçe yazısı ise toplanan parayla bir şapka alınıp Stephenson’a sunulduğunu yazar.[3][4] Olay 12 Eylül 1858’de Bell’s Life in London’da haber oldu: gazete Stephenson’ın art arda üç topta üç wicket alarak “yeni bir şapkaya hak kazandığını” yazdı, ancak “hat trick” ifadesini kullanmadı.[3] İfadenin spor anlamıyla bilinen ilk basılı kullanımı Chelmsford Chronicle’ın 23 Haziran 1865 tarihli sayısındadır; gazete bir atıcının “bir overde üç wicket alarak hat trick yaptığını” yazar.[3]
Terim kriketten sonra başka sporlara geçti. Wordorigins’in aktardığı ilk örnek at yarışıdır: London Evening News 14 Eylül 1893’te jokey “Morny” Cannon’ın üç binişte üç yarış kazanarak hat trick yaptığını yazdı. Kaynağa göre her spor başarıyı farklı tanımlar, ortak nokta üçlü bir sonuçtur.[3]
Hat-trick başka hangi alanlarda kullanılır?
| Alan | Anlamı | Kaynak |
|---|---|---|
| Kriket | Bir atıcının art arda üç topla üç wicket alması | 1858 Stephenson örneği[3] |
| Futbol | Bir oyuncunun aynı maçta üç gol atması | Sözlük tanımı[1] |
| Buz hokeyi | Bir oyuncunun maçta üç gol atması; taraftarlar buza şapka atar | NHL[4] |
| At yarışı | Bir jokeyin üç binişte üç yarış kazanması | 1893 kullanımı[3] |
| Günlük dil | Bir başarıyı üç kez elde etmek | Sözlük tanımı[1] |
Buz hokeyinde hat-trick geleneği nasıl başladı?
NHL’e göre hokeyde hat-trick, bir oyuncunun bir maçta üç gol atmasıdır ve özellikle ev sahibi takımın oyuncusu için genellikle taraftarların buza şapka atmasıyla karşılanır.[4] NHL, terimin profesyonel hokeyde nasıl yaygınlaştığına dair birbiriyle çelişen anlatılar bulunduğunu belirtir.[4] NHL’in aktardığına göre Hokey Şöhretler Müzesi (Hockey Hall of Fame) terimin hokeydeki başlangıcını Torontolu işadamı Sammy Taft’a bağlar; anlatıya göre Chicago Black Hawks oyuncusu Alex Kaleta 26 Ocak 1946’da Taft’ın dükkanında bir fötr şapka beğendi; Taft, o akşam Toronto Maple Leafs’e karşı üç gol atarsa şapkayı bedava vereceğini söyledi. Kaleta, Maple Leaf Gardens’ta 6-5 kaybedilen maçta dört gol attı.[4] Montreal’deki Henri Henri şapka mağazası da 1950 ile 1970 arasında Forum’da bir maçta üç gol atan oyunculara bedava şapka verdi; Maurice Richard, Elmer Lach, Bobby Hull ve Stan Mikita şapka kazananlar arasındadır.[4]
Futbolda hangi goller hat-trick’e sayılır?
- Aynı maç koşulu: Üç golün aynı maçta atılması gerekir. Futboldaki tanım golün art arda olmasını şart koşmaz; “art arda üç top” koşulu kriketteki anlama aittir.[1][3]
- Golün geçerliliği: Gol, top kale direkleri arasından ve üst direğin altından kale çizgisini tamamen geçtiğinde ve gol atan takım ihlal yapmamışsa geçerlidir.[5] Hakem top çizgiyi tamamen geçmeden gol işareti verirse oyun hakem atışıyla yeniden başlar; kalecinin elle attığı top doğrudan rakip kaleye girerse gol değil kale vuruşu verilir.[5]
- Elle atılan gol: Oyuncunun eli ya da kolundan doğrudan, kazara olsa bile, rakip kaleye giren top ve topun ele veya kola değmesinin hemen ardından atılan gol el ile oynama ihlalidir; bu goller geçerli sayılmaz.[5]
- Seri penaltılar: Oyun Kuralları’na göre penaltılar (penaltı vuruşları) maç bittikten sonra yapılır.[5] Maçın skoru bu vuruşlardan önce kesinleştiği için seri penaltıda atılan vuruşlar oyuncunun maçta attığı gol sayılmaz ve hat-trick’e eklenmez. Uzatma devrelerinde atılan goller ile maç içinde kullanılan penaltıdan gelen goller ise maçın parçasıdır ve sayılır.[5]
Dünya Kupası finalinde hat-trick yapan oyuncular kimler?
FIFA’nın arşiv yazısına göre İngiltere’nin 1966 Dünya Kupası finalinde Wembley Stadı’nda Batı Almanya’yı 4-2 yendiği maçta Geoff Hurst hat-trick yaptı.[6] Kylian Mbappé de Katar 2022 finalinde hat-trick yaptı; FIFA’ya göre Mbappé, Dünya Kupası final maçlarında attığı dört golle bu maçlarda en çok gol atan oyuncudur.[7]
Final maçı dışında, Dünya Kupası final turnuvasında hat-trick yapan Türk futbolcu olarak Burhan Sargın bilinir. TFF’nin 15 Eylül 2023 tarihli anma yazısına göre Sargın, İsviçre’de oynanan Dünya Kupası final turnuvasında Güney Kore maçında 3 gol atmış ve turnuvada hat-trick yapan ilk ve tek Türk futbolcu olmuştu.[8]
UEFA HatTrick programı nedir?
Futbolda aynı ad, oyuncu başarısı dışında bir destek programı için de kullanılır. UEFA HatTrick, erkekler Avrupa Şampiyonası’nın (EURO) gelirini UEFA’ya üye federasyonlara futbolu geliştirme amacıyla dağıtan programdır ve net EURO gelirinin yarısından fazlasını aktarır.[9] UEFA’ya göre program uzun vadede 55 üye federasyonun tamamına kaynak aktarır; Temmuz 2024 ile Haziran 2028 arasını kapsayan güncel dönem HatTrick VI, EURO 2024 gelirini dağıtır.[9]
